احمد فلاح‌زاده در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی شبکه اطلاع‌رسانی «مرصاد»؛ اظهار داشت: صلح امام حسن مجتبی(ع) نتیجه یک تصمیم شخصی یا بی‌میلی به جنگ نبود، بلکه پس از سال‌ها فرسایش سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و نظامی جامعه اسلامی، خیانت برخی فرماندهان، اختلافات قبیله‌ای و کاهش توان مردم برای ادامه نبرد با معاویه شکل گرفت.

وی با تأکید بر ضرورت توجه به شرایط تاریخی پیش از صلح، افزود: امام حسن (ع) خلافت را در شرایطی تحویل گرفت که جامعه اسلامی بر اثر جنگ‌های جمل و صفین، ماجرای حکمیت، فعالیت خوارج، اختلافات قبیله‌ای، کاهش منابع اقتصادی و خروج برخی مناطق از قلمرو حکومت امام علی(ع)، به‌شدت فرسوده شده بود.

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب تصریح کرد: امام حسن (ع) در آغاز خلافت، سیاست جنگی نداشت که از ابتدا صلح را هدف قرار داده باشد؛ بلکه برای مقابله با معاویه نیرو جمع کرد، توان نظامی را تقویت کرد و حتی دریافتی نیروهای نظامی را افزایش داد، اما در ادامه مشخص شد بخش مهمی از جامعه و حتی برخی فرماندهان، آمادگی واقعی برای ادامه جنگ را ندارند.

فرسایش چندلایه جامعه پیش از صلح

فلاح‌زاده بیان کرد: برای فهم چرایی صلح امام حسن (ع)، باید مجموعه عواملی را در کنار یکدیگر دید؛ جنگ‌های داخلی، اختلاف میان قبایل، کاهش منابع درآمدی حکومت، حملات معاویه به مناطق اقتصادی، خیانت برخی کارگزاران، فعالیت خوارج و تبلیغات گسترده شام، به تدریج توان حکومت را کاهش داده بود.

وی ادامه داد: جامعه‌ای که چندین سال درگیر جنگ بوده، بخش زیادی از نیروهای خود را از دست داده و امنیت اقتصادی و اجتماعی آن آسیب دیده است، دیگر مانند روزهای نخست آمادگی پرداخت هزینه‌های یک جنگ طولانی را ندارد.

میراث سنگین حکومت امام علی (ع)

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب با اشاره به شرایط پایان حکومت امام علی (ع)، گفت: امام حسن (ع) جامعه‌ای را تحویل گرفت که مشکلات آن تنها نظامی نبود؛ بلکه ساختار اجتماعی و اقتصادی نیز آسیب دیده بود و حکومت با کاهش پشتوانه مردمی و مالی مواجه بود.

فلاح‌زاده افزود: در دوره امام علی (ع)، کوفه به مرکز سیاسی حکومت تبدیل شده بود و مناطق گسترده‌ای از ایران و سرزمین‌های پیرامونی از طریق این شهر اداره می‌شدند؛ بنابراین، تحولات اقتصادی کوفه مستقیماً بر توان سیاسی و نظامی حکومت اثر می‌گذاشت.

وی تصریح کرد: کوفه صرفاً یک شهر نظامی نبود، بلکه مرکز سیاسی، اقتصادی و اداری قلمرو وسیعی بود و درآمد مناطقی مانند کرمانشاه، همدان، ری، قزوین و خراسان از طریق ساختار حکومتی مرتبط با این شهر مدیریت می‌شد.

کوفه جامعه‌ای چندقومیتی

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب بیان کرد: کوفه جامعه‌ای متنوع از عرب‌ها، ایرانیان، کردها، سریانی‌ها، یهودیان، مسیحیان و آشوری‌ها را در خود جای داده بود و ایرانیان در بازار و فعالیت‌های اقتصادی این شهر نقش قابل توجهی داشتند.

فلاح‌زاده افزود: پس از سقوط مدائن، گروهی از بازرگانان، صنعتگران و پیشه‌وران ایرانی به کوفه آمدند و همین مسئله باعث شد این شهر علاوه بر اهمیت سیاسی و نظامی، به یکی از مراکز مهم اقتصادی تبدیل شود.

قبایل بازیگران اصلی میدان سیاست

وی با اشاره به ساختار قبیله‌ای جامعه آن روز، گفت: رفتار سیاسی و نظامی بخش زیادی از مردم تابع تصمیم رؤسای قبایل بود و اگر رئیس یک قبیله با حاکم بیعت می‌کرد، شمار زیادی از افراد قبیله نیز همراه او می‌شدند.

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب تصریح کرد: همین ساختار قبیله‌ای در جنگ‌ها نیز تعیین‌کننده بود و تغییر موضع یک رئیس قبیله می‌توانست هزاران نفر را از میدان جنگ خارج کند.

فلاح‌زاده اذعان کرد: در کنار این ساختار، نوعی عرب‌گرایی نیز در بخشی از جامعه وجود داشت و برخی قبایل عرب، خود را به دلیل سابقه حضور در جامعه نخستین مسلمانان برتر از دیگر اقوام می‌دانستند؛ در حالی که نگاه امام علی (ع) بر برابری انسان‌ها و ارزش‌گذاری بر اساس ایمان و شایستگی استوار بود.

پیوندهای قبیله‌ای در جنگ صفین

وی با اشاره به جنگ صفین، گفت: بخشی از نیروهای سپاه کوفه و شام با یکدیگر پیوندهای خویشاوندی داشتند و همین مسئله در ادامه جنگ اثر گذاشت؛ زیرا برخی نیروها احساس می‌کردند در برابر خویشاوندان و هم‌قبیله‌ای‌های خود قرار گرفته‌اند.

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب اذعان کرد: در چنین شرایطی، برای بخشی از نیروها ادامه جنگ دیگر صرفاً یک مسئله اعتقادی نبود، بلکه خطر نابودی قبایل و نزدیکانشان را به‌دنبال داشت و همین مسئله انگیزه ادامه نبرد را کاهش داد.

فلاح‌زاده بیان کرد: این وضعیت یکی از زمینه‌های طرح مسئله حکمیت بود؛ در حالی که امام علی (ع) معتقد بود سپاه معاویه در موقعیت شکست قرار گرفته و باید مقاومت ادامه پیدا کند.

حکمیت و تشدید اختلافات داخلی

وی ادامه داد: پس از حکمیت، شرایط سیاسی پیچیده‌تر شد و اختلافات درون سپاه امام علی (ع) افزایش یافت؛ از سوی دیگر، معاویه تلاش کرد از این وضعیت برای تثبیت موقعیت خود استفاده کند.

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب افزود: معاویه با تبلیغات گسترده در شام، تصویری از خود به عنوان فردی نزدیک به پیامبر (ص) ایجاد کرده بود و بخشی از مردم شام تحت تأثیر این تبلیغات، او را دارای جایگاه ویژه‌ای در جامعه اسلامی می‌دانستند.

فشار اقتصادی بر حکومت علوی

فلاح‌زاده با اشاره به پیامدهای اقتصادی جنگ‌ها تصریح کرد: جنگ‌های داخلی منابع اقتصادی حکومت را کاهش داد و با خروج مناطقی مانند مصر از قلمرو امام علی (ع)، بخشی از درآمدهای حکومت نیز از دست رفت.

وی گفت: از سوی دیگر، در برخی مناطق، کارگزارانی که مسئول جمع‌آوری مالیات و زکات بودند، منابع را به حکومت تحویل نمی‌دادند و بخشی از درآمدها عملاً از دسترس حکومت خارج می‌شد.

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب خاطرنشان کرد: معاویه نیز با حمله به شهرهایی مانند هیت و انبار، غارت کالاها و غلات و ایجاد ناامنی در مسیرهای اقتصادی، تلاش می‌کرد پشتوانه مالی حکومت امام علی (ع) را تضعیف کند.

ناامنی اقتصادی و خستگی بازاریان

وی افزود: وقتی بازاریان و صاحبان سرمایه احساس کنند امنیت مالی ندارند و ممکن است اموال و محل کسبشان در جریان حملات از بین برود، طبیعی است که تمایل آن‌ها به ادامه جنگ کاهش پیدا کند.

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب تصریح کرد: جامعه کوفه به تدریج از جنگ خسته شده بود و بخشی از مردم، حتی اگر از نظر عاطفی و اعتقادی به امام علی (ع) علاقه داشتند، حاضر نبودند هزینه‌های مالی و جانی یک جنگ طولانی دیگر را بپردازند.

فلاح‌زاده جریان خوارج را یکی دیگر از عوامل تضعیف حکومت امام علی(ع) دانست و گفت: خوارج از نظر ظاهری اهل عبادت، نماز، روزه و حتی شجاعت بودند، اما برداشت نادرست آن‌ها از دین موجب شد به تهدیدی جدی برای جامعه اسلامی تبدیل شوند.

وی افزود: برخی افراد وابسته به این جریان در ساختار حکومت نیز مسئولیت داشتند و پس از تغییر موضع، از تحویل منابع مالی به حکومت خودداری کردند و عملاً بخشی از توان اقتصادی حکومت را کاهش دادند.

خروج ثروت و نیرو از جبهه امام علی(ع)

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب اظهار داشت: امام علی (ع) در آغاز حکومت خود بر بازگرداندن اموالی که به ناحق از بیت‌المال خارج شده بود تأکید داشت و همین سیاست باعث شد برخی افراد ثروتمند که در دوره عثمان صاحب اموال فراوان شده بودند، از حکومت فاصله بگیرند.

وی تصریح کرد: بخشی از این افراد با برخورداری از منابع مالی قابل توجه، به سمت معاویه رفتند و همین سرمایه‌ها بعداً در تقویت جبهه سیاسی و نظامی او مورد استفاده قرار گرفت.

شهادت امام علی (ع) و آغاز مرحله‌ای دشوار 

فلاح‌زاده با اشاره به شهادت امام علی(ع) گفت: امام حسن (ع) پس از شهادت پدر در شرایطی خلافت را برعهده گرفت که حکومت از نظر سیاسی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی با مشکلات جدی مواجه بود.

وی افزود: حتی دفن امام علی(ع) نیز به صورت شبانه و مخفیانه انجام شد تا قبر ایشان از تعرض دشمنان در امان بماند و این مسئله نشان‌دهنده شدت بحران امنیتی آن دوره بود.

آغاز مقاومت امام حسن (ع)

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب تأکید کرد: امام حسن (ع) برخلاف تصور برخی، از ابتدا صلح‌طلب به معنای پرهیز از جنگ نبود؛ ایشان پس از رسیدن به خلافت تلاش کرد توان نظامی حکومت را افزایش دهد و نیروها را برای مقابله با معاویه آماده کند.

فلاح‌زاده گفت: افزایش دریافتی نیروهای نظامی نیز در همین راستا بود تا انگیزه آن‌ها برای حضور در جبهه افزایش پیدا کند؛ بنابراین، سیاست اولیه امام، حفظ قدرت دفاعی و مقابله با معاویه بود.

خیانت فرماندهان و فروپاشی توان نظامی

وی افزود: مشکل اصلی زمانی آشکار شد که برخی فرماندهان و نیروهای مؤثر تحت تأثیر وعده‌های مالی معاویه قرار گرفتند و از سپاه امام جدا شدند.

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب با اشاره به عبیدالله بن عباس اظهار داشت: او با نیرویی حدود ۱۰ هزار نفر به سمت جبهه رفت، اما تحت تأثیر وعده مالی معاویه قرار گرفت و از سپاه امام جدا شد؛ چنین اتفاقی ضربه سنگینی به ساختار نظامی و اعتماد نیروها وارد کرد.

فشار همزمان از بیرون و درون

فلاح‌زاده تصریح کرد: امام حسن (ع) تنها با معاویه مواجه نبود؛ از یک سو معاویه فشار نظامی و اقتصادی وارد می‌کرد و از سوی دیگر، بخشی از نیروهای داخلی از همکاری جدی خودداری می‌کردند و حتی گروه‌هایی در مکه و مدینه منتظر شکست دو طرف بودند تا خود مدعی قدرت شوند.

وی افزود: عبدالله بن زبیر و جریان‌های مشابه نیز منتظر بودند شرایط به گونه‌ای پیش برود که هم امام حسن(ع) و هم معاویه تضعیف شوند و فرصت برای طرح ادعای خلافت آنان فراهم شود.

تلاش برای حذف امام حسن (ع)

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب با اشاره به فشارهای امنیتی علیه امام حسن (ع) گفت: معاویه برای حذف امام تنها به جنگ مستقیم اکتفا نکرد و تلاش‌هایی برای ترور ایشان نیز صورت گرفت.

وی ادامه داد: حتی در مقطعی برخی افراد از داخل جریان خودی تحت تأثیر شایعات قرار گرفتند و به خیمه امام حمله کردند و ایشان را تا مرز شهادت پیش بردند؛ این اتفاق نشان‌دهنده عمق فروپاشی اعتماد در جبهه داخلی بود.

جامعه‌ای خسته از جنگ

فلاح‌زاده بیان کرد: مردم کوفه در نتیجه جنگ‌های چندساله به‌شدت خسته شده بودند و کشته‌شدن و مجروح‌شدن شمار زیادی از نیروها، ناامنی اقتصادی و حملات دشمن، انگیزه عمومی برای ادامه جنگ را کاهش داده بود.

وی افزود: در چنین شرایطی، حتی اگر مردم امام را دوست داشته باشند، الزاماً به معنای آن نیست که حاضر باشند مال و جان خود را برای ادامه جنگ در اختیار حکومت قرار دهند.

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب گفت: بخشی از ایرانیان حاضر در کوفه امام علی (ع) را فردی عالم، حکیم و عادل می‌دانستند و احترام زیادی برای ایشان قائل بودند، اما میان این محبت و اعتقاد عمیق به جایگاه امامت و آمادگی برای فداکردن جان و مال تفاوت وجود داشت.

وی تصریح کرد: همین فاصله میان علاقه قلبی و اطاعت عملی، در بزنگاه‌های سیاسی خود را نشان داد و یکی از دلایل کاهش توان حکومت در ادامه جنگ بود.

صلح، انتخاب میان دو وضعیت دشوار

فلاح‌زاده در جمع‌بندی سخنان خود گفت: امام حسن (ع) در نهایت با جامعه‌ای مواجه شد که قبایل از جنگ خسته بودند، فرماندهان قابل اعتماد کاهش یافته بودند، منابع اقتصادی آسیب دیده بود، معاویه از تطمیع و تهدید استفاده می‌کرد و بخش‌هایی از جامعه نیز آمادگی ادامه نبرد را نداشتند.

وی افزود: در چنین شرایطی، ادامه جنگ می‌توانست به شهادت امام حسن (ع) و شمار محدودی از یاران ایشان منجر شود، بدون آنکه پشتوانه اجتماعی و نظامی لازم برای پیروزی وجود داشته باشد.

عضو هیأت علمی ادیان و مذاهب خاطرنشان کرد: بنابراین صلح امام حسن (ع) باید به عنوان تصمیمی برخاسته از مجموعه شرایط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نظامی آن دوره فهم شود؛ تصمیمی که پس از تلاش برای حفظ جبهه مقاومت و در شرایط کاهش جدی توان جامعه برای ادامه جنگ اتخاذ شد.

صلح، نتیجه یک فرآیند تاریخی

فلاح‌زاده تأکید کرد: صلح امام حسن (ع) محصول یک تصمیم منفرد نبود، بلکه نتیجه فرایندی چندساله بود که از جنگ‌های داخلی، اختلافات قبیله‌ای، حکمیت، تبلیغات معاویه، فرسایش اقتصادی، حملات به مناطق و شریان‌های اقتصادی، فعالیت خوارج، خیانت برخی کارگزاران و فرماندهان و خستگی عمومی جامعه شکل گرفت.

وی در پایان گفت: برای تحلیل دقیق صلح امام حسن (ع)، باید این عوامل را در کنار یکدیگر دید؛ زیرا امام در شرایطی تصمیم گرفت که ادامه جنگ بدون پشتوانه واقعی اجتماعی و نظامی، می‌توانست اصل جریان امامت و نیروهای باقی‌مانده آن را با خطر نابودی مواجه کند.

انتهای خبر/