طلعت ده‌پهلوان در گفتگو با خبرنگار گروه سیاسی شبکه اطلاع‌رسانی «مرصاد»؛ با تشریح شرایط سیاسی و اجتماعی منتهی به واقعه ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، اظهار داشت: این حادثه یکی از نقاط عطف مهم در روند انقلاب اسلامی بود که با تشدید رویارویی سیاسی میان جامعه و حکومت، گسترش اعتصابات و تعمیق شکاف میان مردم و رژیم پهلوی، روند تضعیف و فروپاشی اقتدار سیاسی حکومت را سرعت بخشید.

وی افزود: اهمیت تاریخی ۱۷ شهریور در این بود که اعتماد بخشی از مخالفان به امکان اصلاح تدریجی نظام سیاسی را کاهش داد، به رادیکال‌تر شدن اعتراضات و گسترش اعتصابات کمک کرد و سرکوب حکومت را به عاملی برای تقویت انگیزه‌های اعتراضی تبدیل کرد؛ با این حال، این واقعه را نمی‌توان علت یگانه انقلاب دانست، بلکه یکی از عوامل شتاب‌دهنده آن بود.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه با اشاره به پیامدهای واقعه ۱۷ شهریور، تصریح کرد: پیش از این حادثه، بخشی از جامعه همچنان امکان اصلاح تدریجی نظام سیاسی را منتفی نمی‌دانست، اما برخورد خونین نیروهای نظامی با تجمع‌کنندگان، این تصور را در میان بخش مهمی از مخالفان تقویت کرد که حکومت پهلوی برای حفظ قدرت حاضر است از نیروی نظامی علیه معترضان استفاده کند. از این منظر، ۱۷ شهریور به نقطه تغییری در ادراک سیاسی جامعه تبدیل شد.

ده‌پهلوان ادامه داد: پس از این حادثه، حکومت دیگر صرفاً با مخالفانی مواجه نبود که خواهان اصلاحات بودند؛ بلکه شکاف میان حکومت و بخش‌های گسترده‌ای از جامعه به مرحله‌ای رسید که امکان مصالحه سیاسی دشوارتر شد؛ کشته‌شدن معترضان نیز به نمادی از مظلومیت و مقاومت تبدیل شد و به تقویت روحیه اعتراضی و رادیکال‌تر شدن شعارها و مطالبات انجامید.

گسترش اعتصابات و تضعیف اقتدار حکومت

وی با اشاره به نقش ۱۷ شهریور در گسترش اعتصابات، خاطرنشان کرد: در هفته‌ها و ماه‌های پس از این واقعه، اعتصاب در بخش‌های مختلف اداری، صنعتی، نفت، بازار و دیگر حوزه‌ها گسترش یافت و همین مسئله توانایی حکومت برای اداره عادی کشور را کاهش داد؛ در نتیجه، اعتراضات از سطح تجمعات خیابانی فراتر رفت و به عرصه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی کشیده شد.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه بیان کرد: اعتراضات دیگر صرفاً به تجمعات خیابانی محدود نماند و اعتصاب‌های گسترده، به‌ویژه در صنعت نفت و سایر بخش‌های اقتصادی و اداری، به یکی از ابزارهای مهم برای مختل کردن ساختار اجرایی و اقتصادی کشور تبدیل شد. این روند به‌تدریج توان حکومت برای اداره امور و حفظ شرایط عادی کشور را با چالش جدی مواجه کرد.

ده‌پهلوان تأکید کرد: حکومت پس از ۱۷ شهریور با یک تناقض اساسی روبه‌رو شد؛ هرچه بیشتر از ابزار سرکوب استفاده می‌کرد، هزینه سیاسی بیشتری می‌پرداخت و هرچه از شدت سرکوب می‌کاست، اعتراضات فرصت بیشتری برای گسترش پیدا می‌کرد؛ در چنین شرایطی، استفاده از ابزار نظامی نه‌تنها به حل بحران منجر نشد، بلکه در مواردی به افزایش هزینه‌های سیاسی حکومت انجامید.

بحران انباشته سیاسی و اجتماعی رژیم پهلوی

وی با تشریح شرایط سیاسی و اجتماعی منتهی به واقعه ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، گفت: این حادثه در شرایطی رخ داد که حکومت پهلوی با یکی از عمیق‌ترین بحران‌های سیاسی و اجتماعی خود مواجه بود و از اوایل سال ۱۳۵۶، دامنه مخالفت‌ها و اعتراضات سیاسی و اجتماعی علیه رژیم به‌تدریج افزایش یافته بود.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه افزود: انتشار مقاله توهین‌آمیز علیه امام خمینی (ره) در روزنامه اطلاعات در دی‌ماه ۱۳۵۶، زمینه‌ساز اعتراضات قم شد و این اعتراضات در ادامه به شهرهای دیگر گسترش یافت؛ پس از آن نیز برگزاری مراسم چهلم شهدای قم، تبریز، یزد و دیگر شهرها به شکل‌گیری یک چرخه اعتراضی مستمر کمک کرد و به تدریج دامنه مخالفت‌ها با حکومت را گسترده‌تر ساخت.

ده‌پهلوان با اشاره به تشدید اعتراضات در سال ۱۳۵۷، تصریح کرد: بحران مشروعیت سیاسی رژیم، نارضایتی از استبداد، فعالیت نیروهای مذهبی و روحانیون، مشکلات اقتصادی و اجتماعی، گسترش اعتصابات و افزایش نقش مساجد و شبکه‌های مذهبی در سازمان‌دهی اعتراضات، از مهم‌ترین عواملی بودند که بستر اجتماعی و سیاسی این تحولات را فراهم کردند.

وی ادامه داد: در کنار این عوامل، سیاست‌های متناقض حکومت پهلوی نیز در تشدید بحران مؤثر بود؛ به این معنا که حکومت از یک سو برای کنترل شرایط به اصلاحات سیاسی و ایجاد فضای باز متوسل می‌شد و از سوی دیگر، در برابر گسترش اعتراضات به برخوردهای سخت امنیتی روی می‌آورد؛ روی کار آمدن دولت شریف‌امامی و اعلام برخی سیاست‌های اصلاحی نیز نتوانست اعتماد عمومی را به حکومت بازگرداند.

از حکومت نظامی تا واقعه میدان ژاله

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه با اشاره به اعلام حکومت نظامی در تهران و چند شهر دیگر در شامگاه ۱۶ شهریورماه، گفت: این تصمیم نه‌تنها نتوانست بحران را مهار کند، بلکه زمینه رویارویی مستقیم‌تر میان حکومت و معترضان را فراهم کرد. صبح جمعه ۱۷ شهریور، گروه‌های زیادی از مردم در میدان ژاله تهران تجمع کردند و نیروهای نظامی برای پراکنده کردن تجمع وارد عمل شدند که در پی درگیری و تیراندازی، شماری از معترضان کشته و زخمی شدند.

ده‌پهلوان تأکید کرد: بنابراین، ۱۷ شهریور را نمی‌توان یک حادثه ناگهانی و منفک از تحولات پیشین دانست؛ بلکه این واقعه محصول یک بحران انباشته‌شده سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بود که در طول ماه‌های منتهی به آن شکل گرفته بود. بحران مشروعیت سیاسی، افزایش بسیج اجتماعی، گسترش اعتراضات مذهبی و سیاسی، اعتصابات و ناتوانی حکومت در مدیریت مسالمت‌آمیز اعتراضات، زمینه اصلی وقوع این رویداد را فراهم کرده بود.

تغییر محاسبات سیاسی جامعه و حکومت

وی در ادامه درباره تأثیر واقعه ۱۷ شهریور بر روند مبارزات انقلابی، گفت: اهمیت این حادثه صرفاً در شمار قربانیان آن خلاصه نمی‌شود، بلکه اهمیت تاریخی آن را باید در تأثیری جست‌وجو کرد که بر ذهنیت جامعه و محاسبات سیاسی مخالفان و حکومت گذاشت.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه عنوان کرد: پیش از این واقعه، بخشی از جامعه همچنان امکان اصلاح تدریجی نظام سیاسی را منتفی نمی‌دانست، اما برخورد خونین نیروهای نظامی با تجمع‌کنندگان، این تصور را در میان بخش مهمی از مخالفان تقویت کرد که حکومت پهلوی برای حفظ قدرت حاضر است از نیروی نظامی علیه معترضان استفاده کند. از این منظر، ۱۷ شهریور به نقطه تغییری در ادراک سیاسی جامعه تبدیل شد.

ده‌پهلوان افزود: پس از این حادثه، حکومت دیگر صرفاً با مخالفانی مواجه نبود که خواهان اصلاحات بودند؛ بلکه شکاف میان حکومت و بخش‌های گسترده‌ای از جامعه به مرحله‌ای رسید که امکان مصالحه سیاسی دشوارتر شد. کشته‌شدن معترضان نیز به نمادی از مظلومیت و مقاومت تبدیل شد و به تقویت روحیه اعتراضی و رادیکال‌تر شدن شعارها و مطالبات انجامید.

تغییر تصویر حکومت در افکار عمومی

وی درباره تغییر نگاه مردم نسبت به رژیم پهلوی پس از واقعه میدان ژاله نیز اذعان کرد: یکی از مهم‌ترین آثار اجتماعی ۱۷ شهریور، تغییر تصویر حکومت در افکار عمومی بود. پیش از این حادثه، حکومت پهلوی برای بخش‌هایی از جامعه همچنان حکومتی قدرتمند و نسبتاً باثبات تلقی می‌شد، اما واقعه میدان ژاله این تصور را به‌شدت تضعیف کرد.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه افزود: در روایت انقلابی پس از حادثه، حکومت به‌عنوان رژیمی معرفی شد که برای حفظ قدرت، مردم معترض را سرکوب کرده است؛ در واقع، حکومت تلاش کرد با اعمال قدرت نظامی نظم را برقرار کند، اما نتیجه سیاسی این اقدام تا حد زیادی معکوس شد؛ زیرا بخشی از جامعه بیش از گذشته به این باور رسید که مسئله صرفاً اصلاح برخی سیاست‌های حکومت نیست، بلکه مسئله به مشروعیت و ساختار سیاسی رژیم بازمی‌گردد.

پیامدهای سیاسی و روانی واقعه ۱۷ شهریور

ده‌پهلوان در تشریح پیامدهای سیاسی، اجتماعی و روانی ۱۷ شهریور برای رژیم پهلوی، گفت: این واقعه نشان داد که حکومت در مدیریت و کنترل بحران با مشکل جدی مواجه شده است. از یک سو، استفاده از ارتش برای سرکوب اعتراضات نشان‌دهنده شدت بحران بود و از سوی دیگر، ادامه اعتراضات پس از ۱۷ شهریور اثبات کرد که اعمال قدرت نظامی به‌تنهایی نمی‌تواند ثبات سیاسی را به کشور بازگرداند.

وی ادامه داد: یکی دیگر از پیامدهای مهم این حادثه، عمیق‌تر شدن بی‌اعتمادی میان حکومت و مخالفان بود؛ هرچه دامنه اعتراضات و سرکوب‌ها افزایش پیدا می‌کرد، امکان گفتگوی سیاسی و مصالحه نیز کاهش می‌یافت؛ در این میان، ۱۷ شهریور به یک حادثه نمادین در ادبیات انقلابی تبدیل شد و خاطره آن با عنوان «جمعه سیاه» در تداوم اعتراضات و شکل‌گیری حافظه جمعی انقلاب نقش پیدا کرد.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه تأکید کرد: البته نباید ۱۷ شهریور را به‌تنهایی عامل ایجاد انقلاب اسلامی دانست؛ زیرا انقلاب حاصل مجموعه‌ای از عوامل و تحولات به‌هم‌پیوسته بود که از سال ۱۳۵۶ شدت گرفت و در سال ۱۳۵۷ به مرحله تعیین‌کننده‌ای رسید؛ ۱۷ شهریور در این روند، بیش از آنکه علت یگانه انقلاب باشد، یکی از عوامل مهم شتاب‌دهنده آن محسوب می‌شود.

ده‌پهلوان افزود: واقعه ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ نتیجه انباشت مجموعه‌ای از بحران‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و گسترش تدریجی جنبش اعتراضی علیه حکومت پهلوی بود؛ اعلام حکومت نظامی و برخورد نظامی با تجمع مردم در میدان ژاله، این بحران را وارد مرحله تازه‌ای کرد و شکاف میان حکومت و جامعه را عمیق‌تر ساخت.

وی در پایان گفت: اهمیت تاریخی ۱۷ شهریور در این بود که اعتمادبخشی از مخالفان به امکان اصلاح تدریجی را کاهش داد، به رادیکال‌تر شدن اعتراضات و گسترش اعتصابات کمک کرد و سرکوب حکومت را به عاملی برای تقویت انگیزه‌های اعتراضی تبدیل کرد؛ بنابراین، از نظر تاریخی و تحلیلی، دقیق‌تر است که از ۱۷ شهریور به‌عنوان «یکی از عوامل شتاب‌دهنده انقلاب» یاد کنیم؛ چراکه انقلاب اسلامی محصول مجموعه‌ای از عوامل، تحولات و زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی به‌هم‌پیوسته بود.

انتهای خبر/